Gemilerin tüm makine ve personeliyle yaşayan bir varlık olduğu kabul edilirse, gemilerin hayat damarlarına kan pompalayan kalplerinin de ana ve yardımcı makineleri olduğu söylenebilir. Bir geminin donatımında kullanılan elektronik seyir teçhizatı, demir ırgatı, boru donanımı, ana ve yardımcı makineler gibi ürünlerin, geminin maliyetinin yaklaşık %20'sini oluşturduğu göz önüne alınırsa, bu ikincil ürünlerin yerli olması gemi maliyetlerinde önemli bir azalmaya neden olmayacaksa bile, bunlar için harcanan paranın yurt içinde kalmasını sağlayacaktır. Pendik Tersanesi'nde makine üreten fabrika da bu amaçlar için 1984 yılında faaliyete geçti.

Aslında ana makine üretme hayali daha eskilere dayanıyordu. 1953 senesinde Denizcilik Bankası'nın üst düzey yöneticilerinden Nedret Utkan, Sadullah Bigat ve Ulvi Yenal, Haliç Tersanesi'nde bulunan ve gemilerin ahşap işlerini yapan marangozhaneyi geliştirip motor fabrikası haline getirmeyi istemişlerdi. Hatta Ulvi Yenal, SULZER firmasıyla lisans anlaşmasına bile varmıştı. Ancak Denizcilik Bankası'nın yönetim kurulunda kabul edilmemişti. Yönetim kurulundaki bu ret kararının, mühendis olmayan bir yönetim kurulu üyesinin “Yahu Ulvi Bey, dizel motor devri bitiyor. Artık gemilerde gaz türbini kullanılmaya başlanacak, sen bırak bu dizel motor işini” şeklindeki sözleriyle diğer üyeleri etkilemesiyle alındığı söylenir.

Pendik'te faaliyet gösteren modern bir tersanenin inşasına uzun zamandır devam ediliyordu. Mühendisleri her zaman meşgul eden şu motor fabrikası meselesi de acaba bu tersane ile birlikte halledilemez miydi? Esasen bu motor fabrikasının sağlam bir temele ihtiyacı vardı, çünkü içinde 35.000 HP kuvvetinde makinelerin testleri yapılacaktı. Bina işi kolaydı. Zaten hâlihazırda tersane inşaatında çalışan müteahhitler bu işi yapabilirlerdi. Asıl mesele, elimizde bir motor teknolojisi olmadığı için, teknoloji transferiydi. Bu mesele ancak bu işin uzmanı olan bir firmayla lisans veya ortaklık anlaşması yapılarak çözülebilirdi. Ve bu sorunu çözmek için arayışlar başladı.

1961 yılında Devlet Planlama Teşkilatı kurulunca Türkiye'de planlı döneme geçildi ve bu motor fabrikası işi de Denizcilik Bankası'nın sorumluluğuna verildi. Plana göre motor fabrikasının SULZER ile Denizcilik Bankası'nın ortak olacakları bir anonim şirket tarafından yürütülmesi öngörüldü ve yöneticiler SULZER ile görüşmelere başladı.

Lisans görüşmeleri devam ederken bina inşası da devam etmekteydi. Motor fabrikasının başlangıçta öngörülen yeri, tren yolunun üst tarafındaki tersaneye ait geniş araziydi. Fabrikanın oraya yapılması halinde hem uzun yol ve altyapı inşaatları yapmak gerekiyordu, hem de imal edilecek motorların tren yolu altındaki oldukça alçak geçitten geçirilip taşınması güç olabilirdi. Ticari gemilere yapılan makineler enine dar ancak boyuna oldukça yüksek yapılırlardı. Böylece gemide ambar için daha fazla alan kalırdı. Bu sebeplerle binanın blok atölyesinin hemen yakınındaki boş araziye yapılmasına karar verildi.

Daha önce de bahsettiğim gibi yapılacak olan bu binanın çok sağlam bir temele ihtiyacı vardı. Yapılan ihaleyi kazanan firma işi yüksek bir tenzilatla aldığından işi bitirmeye yanaşmıyordu. Anlaşmayı feshetmek de işlerine gelmediğinden işi oldukça ağırdan alıyorlardı. Çünkü binanın bir an önce bitmesini isteyen yöneticilerin anlaşmayı feshetmesini bekliyorlardı. Sonunda beklenen oldu ve anlaşma Denizcilik Bankası'nca feshedildi. Ancak bu sefer de davalık olan temel inşasına devam edilebilmesi için davanın sonuçlanması gerekiyordu. Türkiye'de davaların çok uzun sürdüğü bilindiğinden müteahhit firma ile anlaşma yoluna gidildi ve firmanın zararları ödenmek yoluyla inşaata başka bir firma ile devam edildi.

1978 yazında 24 adet 750 HP'lik makine ihtiyacı doğmuştu. Açılan ihaleyi Polonyalı Cgielski-SULZER firması kazanmıştı. Ancak anlaşma henüz imzalanmamışken Türk yetkililer firmaya bir öneri sundu. Öneriye göre motorların önemli bölümünün Türkiye'de monte edilmesi öngörülüyordu. Firma öneriye ilk başta sıcak bakmadıysa da daha sonradan kabul etmek zorunda kaldı. Aynı zamanda bu motorların piston, layner, karter ve bilumum çelik aksamı da Türkiye'de üretilecekti ve montajın gerçekleşmesi için 1 Türk mühendis ile 5 Türk teknisyenin Polonya'da eğitim görmesi gerekiyordu. İşte fabrikanın işgücü de böylece yetişmeye başladı.

Montaj işlemi tamamlanan ilk motor büyük heyecan yaratmıştı. Öyle ki bu ilk motor 1983'te yapılan sanayi fuarında sergilenmişti. Pendik Tersanesi'nin açıldığı 1 Temmuz 1982de bu motor test odalarının birinde çalışır vaziyette tutulup gösteri dahi yapılmıştı.

Geriye tek bir işlem kalıyordu. Motor üretimine başlamak için lisans alımını tamamlamak. Esasen SULZER firmasından daha önce ortaklık isteniyordu. Şimdi amaç değişmiş, sadece motor üretimi için lisans, yani sadece teknoloji talep ediliyordu. Ne kadar daha lehimize bir anlaşma imzalanmaya çalışılmışsa da SULZER ile bu firmanın diğer ülkelerle imzaladıklarına benzer bir lisans anlaşması yapıldı. Anlaşma 1953'tekine benzer bir şekilde yönetim kurulunda tartışıldıysa da sonunda kabul edildi. Ancak işler bununla bitmiyordu. Lisans anlaşmasını Ulaştırma, Sanayi, Ticaret ve Maliye gibi bakanlıklarında onaylaması gerekiyordu. Bu onay alma süreci de Denizcilik Bankası yetkililerinin özel çabaları sonucu kısa zamanda geçilmişti. Artık fabrikada büyük motorların üretimine de başlanmış oluyordu.

1953'te başlayan motor fabrikası kurma projesi tam 21 yıl sonra tamamlanmış oluyordu. Geç olmuştu ama ülkemizin gemi inşa sanayisinin boynuna bir inci gerdanlık takılmıştı.
21 yıllık emekle faaliyete geçen ve yüzlerce makine üreten fabrika şu anda çalışmamaktadır.

Bakın 1981-1998 yılları arasında bu fabrikada nasıl motorlar üretilmiş ve hangi gemilere monte edilmiş:

Serhat MUTLU
m4317@dho.edu.tr